دوکتور روستار تره کی
دوکتور م ، ع ، روستار تره کی
په افغانستان کی د ناتو دله ایزه وژنه او د نړیوالو حقوقو دریځ د طالب وژنی څخه تر قوم وژنی ( ژنوساید ) پوری
د اپریل په میاشت کی په بخارست ښار کی د ناتو سرمشریزه غونده جوړیږی . خینی هیوادونه نیت لری چه په افغانستان کی ناتو زیاتره جګړی ته وهڅوی . نړیوال حقوق دغه افغان وژنه چی د ملګرو ملتونو تر بیرغ لاندی تر سره کیږی ، د « ژنوساید جنایت» ( نسل وژنه ) په نوم یادوی . ( ۱ )
لاندی مضمون د بخارست د غوندی په درشل کی د ناتو پام هغه حقوقی دروند مسئولیت ته چی د بیگناه او بیدفاع افغانانو د بی خایه وژلو په وړاندی لری را اړوی.
افغانان هیله لری چه ناتو په خپل غونده کی د جګړی د چتک بندیدو د پاره تجویز ونیسی . او د هر دول پریکړی څخه چه د جګړی د لمن د پراختیا لامل ګرخی په کلکه دده وکړی .
لمړی ـ د ژنوساید حقوقی شاخص :
۱ ــ د ژنوساید مفهوم :
د ژنوساید مخنیوی او ورسره د مقابلی کانوانسیون په ۱۹۴۸ م کال د دسامبر په ۹مه نیته د ملکرو ملتونو ( م ، م ) د عمومی اسامبلی له خوآ تصویب او په ۱۹۵۱ د جنوری په ۱۲ مه نافذ شو. کانوانسیون ژنوساید داسی تعریفوی : « هغه عملونه چی د یوی ملی ، قومی ، نژادی یا مذهبی دلی د تول یا یوی برخی له منځه وړو په موخه تر اجرآ لاندی راشی » . ( ۲ )
دا مهمه نده چه وژنه کلی وی یا قسمی او د سولی په وخت کی رامنځته شی یا د جګړی په وخت .
کانوانسیون په خپل۲ مه ماده کی هغه عملونه چی د ژنوساید د جنایت په کته گوری کی شاملیږی په لاندی دول څرګندوی:
الف . یو گروپ ( دلی ) پوری تړلی کسانو وژنه .
ب . یو ګروپ پوری تړلی غړیو ، فزیکی او فکری بشپړتیا ته تاوان رسول .
ج . یوه دله د هغه حالت تر اغیز لاندی راوستل چه د کلی یا قسمی فزیکی له منځه وړل یی لامل وګرځی .
د . د یو ګروپ د زیږیدو او پنزیدو ( توالد او تناسل ) مخه نیول.
ه . د یو ګروپ ماشومان بل ګروپ ته اجباری لیږدونه .
د پورتنیو ۵ مواردو نه که یوازی د یو مورد نه په یو وخت هم ګته پورته شی د ژنوساید جنایت مطرح کیږی .
په افغانستان کی د ناتو قواوو د دول دول وسایلو نه وار وار د نوموړی ۵ مورد څخه د ۳ مورد نه (الف ، ب ، ج ) د هغه کسانو په وړاندی چه « طالبان » ( إ ) ویل کیږی کار اخیسی دی .
۲ ــ په نړیوال حقوقی نظام کی د ژنوساید کانوانسیون اغیز :
نړیوال قوانین د ۲ نورمونو تر اغیز لاندی دی :
ــ الزامی نورمونه ( Erga omme ) : لکه د جنګی جنایاتو په اړه اصول . هر هیواد ګته او وجیبه ( دنده ) لری چی الزامی نورمونه په بشپړه توګه مراعات کاندی .
ــ غیر الزامی نورمونه : لکه د بشر د حقونو پرنسیبونه .
د نورنبرګ د اساسنامی د ۶ می مادی له مخی د نړیوالو قوانینو ځینی تیروتنی یوازی هغه وخت د جنایت په بنه مطرح کیدای شی چه د نورو جنایاتو لکه د سولی په ضد جنایت یا جنګی جنایت سره تړاو ولری . اما ژنوساید که د سولی یا جګړی په حالت کی وی خپلواکه ( اتونوم ) تیروتنه یعنی جنایت ګنل کیږی او د هغه نه دده الزامی ( Ega omme ) بنه لری .
د م ، م اساسنامه او د ژنوساید کانوانسیون ( ۳ ) ۸ مه ماده د نړیوال تولنی څخه غوښتنه کوی چی د ژنوساید د مقابلی په مقصد خپل تول امکانات په کار واچوی .
د سزا نړیوال دیوان ( س، ن، د ) د خپل اساسنامی ۶ مه ماده ژنوساید جنایت ته ځانګړی کړیدی . د نوموړی اساسنامی په بنیاد : د یو ولس « کلی یا قسمی » د حذفولو اراده او د نوموړی ارادی مستمری، منظمی او پلان شوی تطبیق ، د ژنوساید د جنایت جوړونکی عناصر تشکیلوی .
د ( س ، ن ، د ) د اساسنامی د څرګندونی له مخی د خلکو بشپړه وژنه ( تول وژنه ) د ژنوساید د جنایت د پیږندلی یوه حتمی معیار ګنلی نشو . په بل عبارت دا الزامی نده چه د یو ګروپ تول غړی په
دله ایزه توګه ووژل شی ، تر څو چه د ژنوساید جنایت مطرح شی : په عمومی دوهمه نړیوال جګړه کی
۶۰ ملیون انسانان ووژل شول .اما یوازی د ۶ ملیون یهودانو وژنی د ژنوساید د جنایت جوړونکی عنصر تشکیلوی .
په هر حال إ د وژنی د کمیت معیار د ژنوساید د عاملینو د ارادی د تینګوالی درجه ښیی.
د پورتنیو توضیحاتو په بنست د نړیوالو قوانینو او نړیوالی قضائی رویی Jurisprudence له مخی د ژنوساید د تشخیص لاندی معیارونه تر لاسه کیږی :
یو ـ د وژنی اراده
دوه ـ د بل لوری څخه هیولا جوړول
دری ـ د یوه ملی ، قومی ، نژادی یا مذهبی مغضوب واقع شوی دلی شته والی
څلورـ د وژنی منظم پلان
پنځه ـ د وژنی استمرار
موږ د لیکنی دوهمه برخه د لاندی سوال د ځواب په موندلو ځانګړی کوو :
آیا په افغانستان کی د ناتو د نظامی عملیاتوڅخه رامنځته شوی انسانی تلفات د ژنوساید د پیژندل شوی حقوقی معیارونو سره سمون لری ؟
دوهم ـ په افغانستان کی د ناتو د دله ایزی وژنی حقوقی ارزونه :
اوس د ژنوساید د تشخیص ( تاکلی ) په اړه په کافی اندازه حقوقی معیارونه په لاس کی لرو چی د هغو په بنست په افغانستان کی د ناتو نظامی عملیات د نړیوالوقوانینو په رنا کی تر ارزونی لاندی راوړو .
۱ ــ د وژنی اراده :
د وژنی اراده په داګه د هغه منظم ورځنی مطبوعاتی اعلامیی له لاری څرګندیږی چی د ناتو ویاند مدیا ته سپاری .
پدغو د تکبر نه دکو اعلامیو کی د وژنی کلکه او تینګه اراده او ورسره د وژل شوی کسانو په اړه کرکه په دغو الفاظو باندی څرګندیږی : « ... نن د ... په سیمه کی ۵۰ تنه ، ۱۰۰ تنه ، ۵۰۰ تنه طالبان ووژل شول » . د وژنی اعلام دومره په آسانی ، بی پروایی ، بی تفاوتی او بی مسئولیتی مطرح کیږی چی سړی ګومان کوی چی په ځنګله کی ځناوران شکار شویدی .
ځکه دلته وژنه ، نه د نظامی عملیاتو د تیر وتنی له کبله ، بلکه په ارادی توګه د یو تاکل شوی مقصد په موخه مطرح کیږی .
۲ ــ د بل لوری څخه هیولا جوړول :
د تاریخ په اوږدو کی تل د ژنوساید د جنایت د ارتکاب نه مخکی د جنایت عاملینو د خپل دشمن څیره د شیطان او هیولا په بنه مطرح کړی ده : امریکایی اندیان په ۱۷ پیړی کی د امریکا ولسمشر ،
( توماس جفرسن ) په قول د « بیرحم وحشیانو» تر نامه لاندی د ژنوساید شکار وګرخیدل .
پدغه برخه کی د طالبانو ۶ کلنی « امارت » لویدیز والوته په کافی اندازه طالبانو ضد تبلیغاتی اومه مواد برابر کړی دی : د اسلام تر نامه لاندی د معاصر نړی د ارزښتونو سره دشمنی ، د دی لامل وګرخید چه طالبان په عامه ذهنیت کی وتکول شی .
په جنګ ځپلو سیمو کی پښتون ، بالقوه طالب یعنی بنست پال ، تروریست او القاعده شمیرل شوی : تول بګړیوال ، ږیره وال او پتکی وال د بالقوه دشمن په توګه کتل شوی . د دوی وژل د تروریزم ضد ائتلاف سیاسی وجیبه وګنل شو چه نه د افغانی حکومت او نه هم د کورنیو او بهرنیو دبشر د حقونو د مدافعو سازمانونو د کوم احتجاج سره مخ شوی دی .
ځکه مخکی له دی نه چه طالب – پښتون د هغه سیاسی نظام په وړاندی چه د بهرنیو قوتونو په وسیله افغانستان ته د سوغات په توګه وړاندی شویدی ، خپل جنګی طاقت راغوند او خند شی ، باید له
صحنی نه حذف شی .
باید د پښتانه د اوږد مهالی واکمنی انسانی پوتانسیل په ماتیدو سره ، لاره د یو انعطاف منونکی حکومت جوړیدو ته چی د ګلوبالیزیشن د سیاسی او اقتصادی آزموینو د لابراتوار بنه ولری مساعده شی
۳ ــ د یوه مذهبی ، قومی مغضوب واقع شوی دلی شته والی :
ځینی څیړونکی فکر کوی چه د ناتو د وژنی په اجندآ کی یوازی طالبان د یوه مذهبی دلی په صفت شامل دی نه قومی اکثریت د یو قوم په حیث .
که موږ د وروستیو ۶ کلونو جګړه ایز واقعیتونو ته پام واړوو ، دغه حقیقت چه وژنه د طالب له چوکات نه وتلی او د ژنوساید پروسه په چتکی سره په یوه پراخه سیمه کی چه پښتانه اوسیږی ، دوام لری ، ترمخی کیږی .
په نوموړی سیمو کی د سپرلی په موترونو ، د ودونو غوندو او په سوله ایزو مظاهراتو باندی وار وار بریدونه شوی چه له امله یی په سل هاوو بی ګناه افغانان وژل شویدی .
د ۲۰۰۶ م کال د سپتامبر په میاشت کی کله چه ناتو اعلام وکړ چه په هلمند کی د ۵۰۰ نه تر ۱۵۰۰
تنه طالب وژلی ، یو سپین زیری بزګر فرانس پرس ته ( کانادایی څانګه ) وویل چه د هغه د کورنی ۲۶
تنه چه په کی تولی ښځی او ماشومان وو ، د ناتو په بمباریو کی وژل شویدی .
سږ کال ( ۲۰۰۸ م ) یوازی د مارچ په میاشت د یوی اونی ( د ۱۲ نه تر ۱۹ پوری ) پیښو ته چی په کی د مخ په زیاتیدو وژنی پراختیا کچه بربنده کیږی ، نظر اچوو :
ــ د سنګین په ولسوالی کی د ناتو د بمباریو له کبله ۶۰ تنه چه اتکل ۵۰ تنه یی ملکی کسان وو ، ووژل شول .
ــ د بی بی سی رادیو د راپور له مخی په خوست کی ۲ ماښومان د خپل مور او ۶ نورو ملکی افرادو سره د امریکایی قواوو له خوآ وژل شویدی . عارف الدین د سرحدی لوآ افسر چه ماښومان خپل خپلوان
ګنی بی بی سی خبریال ته وایی : « په سیمه کی هیڅ نښی نښانی چه د طالبانو حضور څرګند کړی وجود
نلری . بهرنیو ځواکونه راځی او خدای په جات وژنی ... » . د پیښی د حاضرینو د یو بل سړی ږغ د رادیو په څپو کی اوریدل کیږی چه وایی : « که بیګناه ولس د خوب په بستر کی شهیدان شی ، موږ
جهاد لیکوته ورننوزو ... الا اکبر ... » . راتول شوی خلکو په یو آواز د الا اکبر ناری وهلی . ( ۴ )
ناتو د ژنوساید د پلان د تطبیق په اړوند ، دومره د غضب ، بی پروايی او تکبر په دریځ کی ولاړ دی چه د زرګونو ملکی شهیدانو پاتی کسانو ته د نړیوال قوانینو په مراعات په سلو کی یو ته هم د « جبران خساره » موضوع ند ی مطرح کړی .
دا چه ولی په افغانستان کی د ننه پښتانه د یو قوم په صفت د ناتو د غضب موخه ګرځیدلی مختلف لاملونه لری . د هغی جملی نه : پښتانه په قبایلی سیمو کی اوسیږی . د قبیلوی جوړښتونو تر اغیز لاندی دودیزاو محافظه کار ذهنیت لری او د هغه رادیکال بدلون په وړاندی چه بهرنیان یی تر شآ ولاړ وی د خشونت څخه دک غبرګون ښیی . هغوی ځان د اسلامی هیواد د خپلواکی د ساتلو رسالت لرونکی ځواک ګنی .
د ژیوپولتیک ستراتژیستانو په اند تر هغه وخته پوری چه په قبایلی سیمو د میښته سرسختو ولسونو
مقاومت مات نشی ، د نفت او ګاز د ماستر پلان د تطبیق د پاره زمینه نه مساعدیږی .
۴ ــ د وژنی منظم پلان :
پلان د ناتو دستراتژیستانو له خوآ د موقوت غوندو په ترڅ کی ( وروستی په بخارست کی )